Trái phiếu là gì? Khái niệm, đặc điểm và phân loại trái phiếu

1. Tìm hiểu về trái phiếu

Để hiểu về các khái niệm về trái phiếu, chúng ta sẽ cùng điểm qua lần lượt về các khía cạnh sau:

1.1. Trái phiếu là gì?

Trái phiếu trong tiếng anh được gọi là "Bond" là một loại chứng khoán chứng nhận nghĩa vụ trả nợ của nhà phát hành đến người nắm giữ trái phiếu, với một khoản tiền cụ thể. Khoản tiền này phải được thanh toán trong một khoảng thời gian đã xác định trước, với một mức lợi tức được quy định. Nhà phát hành trái phiếu có thể là một doanh nghiệp hoặc một tổ chức chính phủ như chính quyền và kho bạc Nhà nước.

1.2. Thị trường trái phiếu là gì?

Thị trường trái phiếu hay được gọi là "Bond Markets" trong tiếng Anh, cũng được biết đến với tên gọi là thị trường nợ hoặc thị trường tín dụng, là nơi mà các loại trái phiếu được giao dịch mua bán.

Nhà đầu tư tham gia vào thị trường trái phiếu thường được đảm bảo về lãi suất và bảo toàn vốn khi trái phiếu đáo hạn. Đối với nhà phát hành trái phiếu, việc tham gia trên thị trường này giúp họ dễ dàng huy động được vốn để duy trì và phát triển hoạt động kinh doanh của mình.

2. Đặc điểm của trái phiếu

Vậy là chúng ta đã hiểu được bản chất của trái phiếu là gì. Như vậy, trái phiếu sẽ có những đặc điểm gì nổi bật để nhà đầu tư có thể phân biệt nó với các loại chứng khoán khác và đưa ra quyết định liệu nên đầu tư vào trái phiếu hay không?

2.1. Giá trái phiếu

Mệnh giá của các trái phiếu được phát hành trong nước thường là 100.000 đồng và là bội số của 100.000 đồng Việt Nam. Tuy nhiên, đối với các trái phiếu phát hành ra thị trường nước ngoài, mệnh giá thường tuân theo quy định của thị trường đó và tùy thuộc vào quy định của từng quốc gia.

Giá giao dịch mua bán và chuyển nhượng trái phiếu trên thị trường thường có thể cao hoặc thấp hơn so với mệnh giá. Thường thì chỉ có những nhà đầu tư chuyên nghiệp mới thực hiện việc mua hoặc bán trái phiếu, và các giao dịch này phải tuân theo quy định của nhà nước, như quy định tại Điều 9 của Nghị định số 153/2020/NĐ-CP.

Một số ngân hàng cũng sẵn lòng mua lại các trái phiếu từ các nhà đầu tư trên thị trường, tuy nhiên điều này cũng phụ thuộc vào điều kiện cụ thể của từng ngân hàng và thị trường.

2.2. Thời hạn của trái phiếu

Khác với cổ phiếu, trái phiếu là loại chứng khoán có thời hạn xác định. Tùy thuộc vào từng loại trái phiếu cũng như quy định của tổ chức phát hành, trái phiếu sẽ có các kỳ hạn khác nhau, từ ngắn hạn đến dài hạn. Vì trái phiếu là một loại chứng khoán nợ, vì vậy, việc quy định thời hạn và lãi suất nhằm đảm bảo trách nhiệm trả nợ của đơn vị phát hành trái phiếu.

Kể từ khi nhà đầu tư sở hữu trái phiếu, họ sẽ nhận được lãi tại mỗi kỳ hạn được quy định trên trái phiếu. Đến khi trái phiếu đáo hạn, doanh nghiệp sẽ hoàn trả lại vốn gốc (số tiền mua trái phiếu ban đầu) cùng với tiền lãi được tính theo lãi suất.

Trái phiếu có thể được phân loại theo thời hạn như sau:

• Trái phiếu ngắn hạn có kỳ hạn từ 1 đến 5 năm.
• Trái phiếu trung hạn có kỳ hạn từ 5 đến 12 năm.
• Trái phiếu dài hạn có kỳ hạn từ 12 đến 30 năm.

Trong thời gian nắm giữ trái phiếu, việc chuyển nhượng chỉ được thực hiện khi trái phiếu vẫn còn hạn, tức là chưa đến ngày đáo hạn. Trái phiếu mang lại cho nhà đầu tư một khoản thu nhập cố định và không chịu tác động bởi tình hình kinh doanh của doanh nghiệp.

2.3. Lợi tức trái phiếu

Vấn đề lợi tức là điều mà nhà đầu tư quan tâm hàng đầu, vì mọi người mong muốn đảm bảo việc sở hữu trái phiếu sẽ mang lại lợi nhuận cao hơn so với các loại chứng khoán khác.

Khi mua cổ phiếu, người mua trở thành cổ đông, trong khi đó khi mua trái phiếu, họ trở thành trái chủ. Lợi tức từ trái phiếu thường là số tiền lãi được nhận hàng tháng hoặc hàng quý, phụ thuộc vào loại trái phiếu và lãi suất quy định khi phát hành.

Mức lãi suất này có thể là cố định hoặc biến đổi tùy theo điều khoản của trái phiếu. Tuy nhiên, nó giúp định rõ số tiền mà bạn sẽ nhận được trong kỳ hạn của trái phiếu. Mặc dù lãi suất thường được tính hàng năm, việc trả lãi có thể thực hiện định kỳ theo 3 tháng, 6 tháng hoặc 12 tháng.

Ngoài tiền lãi dựa trên mệnh giá trái phiếu, bạn cũng cần quan tâm đến lợi suất của trái phiếu. Lợi suất trái phiếu là tỷ lệ lợi nhuận mà người sở hữu trái phiếu sẽ nhận được theo mệnh giá trái phiếu.

Lợi suất trái phiếu thường được chia thành hai loại:

• Lợi suất thực: Được tính bằng phần thu nhập hàng năm của trái phiếu chia cho giá trị thị trường hiện tại của nó.
• Lợi suất yêu cầu: Là một số thu nhập khác mà doanh nghiệp cung cấp để thu hút các nhà đầu tư.

2.4. Thị trường trái phiếu

Trong lĩnh vực đầu tư trái phiếu, có bốn loại thị trường mà nhà đầu tư cần chú ý:

• Thị trường trái phiếu Chính phủ: Đây là thị trường trái phiếu then chốt, được sử dụng để huy động vốn cho Ngân hàng Nhà nước. Trong thị trường này, thường gặp các loại trái phiếu trung và dài hạn, đảm bảo mức độ an toàn cao.
• Thị trường trái phiếu Chính phủ bảo lãnh: Đây là kênh huy động vốn cho các tổ chức, doanh nghiệp được Bảo lãnh Chính phủ như Ngân hàng Chính sách, Doanh nghiệp nhà nước, theo quy định trong Luật quản lý nợ công. Trái phiếu trong thị trường này thường được phát hành bởi Ngân hàng Chính sách xã hội hoặc Ngân hàng Phát triển Việt Nam.
• Thị trường trái phiếu chính quyền địa phương: Đây là kênh huy động vốn cho ngân sách của các cấp chính quyền địa phương để chi cho các chương trình, dự án thuộc nhiệm vụ chi trong ngân sách.
• Thị trường trái phiếu doanh nghiệp: Thị trường này là kênh huy động vốn của các doanh nghiệp cho hoạt động kinh doanh của họ. Thị trường này có các loại trái phiếu đa dạng về thời hạn, mệnh giá, lãi suất, thường có lãi suất cao hơn so với mặt bằng chung, nhưng cũng đi kèm với rủi ro cao hơn.

3. Phân loại trái phiếu

Có nhiều loại trái phiếu, được phân loại dựa trên các tiêu chí khác nhau, bao gồm:

3.1. Theo người phát hành

• Trái phiếu Chính phủ hay còn được gọi là Công trái, là loại trái phiếu được Chính phủ phát hành nhằm mục đích huy động nguồn tiền nhàn rỗi của cả người dân và các tổ chức trong xã hội. Chính phủ được coi là nhà phát hành có uy tín nhất trên thị trường và trái phiếu Chính phủ thường được đánh giá là loại chứng khoán an toàn và ít rủi ro nhất.
• Trái phiếu doanh nghiệp là loại trái phiếu được các doanh nghiệp phát hành để huy động vốn cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Trái phiếu doanh nghiệp có nhiều dạng khác nhau với các kỳ hạn và lãi suất đa dạng, phản ánh tình trạng và khả năng thanh toán của doanh nghiệp phát hành.
• Trái phiếu ngân hàng và các tổ chức tài chính là loại trái phiếu được phát hành bởi các tổ chức tài chính như ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính khác, nhằm mục đích huy động vốn.

3.2. Theo lợi tức

• Trái phiếu có lãi suất cố định: Là trái phiếu mà lợi tức được tính cố định theo tỷ lệ phần trăm trên mệnh giá.
• Trái phiếu có lãi suất biến đổi: Là trái phiếu mà lợi tức được trả theo từng thời kỳ có lãi suất khác nhau, lãi suất biến đổi theo mức lãi suất tham chiếu.
• Trái phiếu có lãi suất bằng không: Là trái phiếu không trả lãi, trái chủ mua vào với mức giá thấp hơn mệnh giá và được nhận lại số tiền đúng bằng mệnh giá khi đáo hạn.

3.3. Theo hình thức

• Trái phiếu vô danh là loại trái phiếu mà thông tin về trái chủ không được ghi trên trái phiếu và không được ghi trong hệ thống sách kế toán của nhà phát hành.
• Trái phiếu ghi danh là loại trái phiếu mà thông tin về trái chủ được ghi trên trái phiếu và cũng được ghi trong hệ thống sách kế toán của nhà phát hành.

3.4. Theo mức độ đảm bảo thanh toán

• Trái phiếu bảo đảm là dạng trái phiếu mà nhà phát hành cam kết sẽ sử dụng tài sản để đảm bảo việc thanh toán lợi tức cho các nhà đầu tư trong trường hợp không thể chi trả bằng tiền mặt. Loại trái phiếu này bao gồm:
• Trái phiếu cầm cố tài sản: Nhà phát hành phải cầm cố một loại tài sản có giá trị lớn hơn tổng mệnh giá của trái phiếu phát hành. Thông thường, tài sản này là bất động sản hoặc tài sản có giá trị cao khác.
• Trái phiếu ký quỹ: Nhà phát hành sẽ ký quỹ số chứng khoán dễ chuyển nhượng mà họ sở hữu để bảo đảm thanh toán cho trái phiếu. Điều này đảm bảo tính khả dụng của tài sản để giải ngân khi cần.
• Trái phiếu không đảm bảo: Là loại trái phiếu mà không được bảo đảm bằng tài sản cụ thể mà thay vào đó dựa vào uy tín của nhà phát hành để đảm bảo thanh toán lợi tức và vốn gốc.

3.5. Theo tính chất

• Trái phiếu có tính chuyển đổi: Đây là loại trái phiếu do công ty cổ phần phát hành, người mua có quyền chuyển đổi thành cổ phiếu theo thỏa thuận về thời gian và tỷ lệ chuyển đổi, thậm chí ngay từ khi mua trái phiếu.
• Trái phiếu có quyền mua cổ phiếu: Cũng là loại trái phiếu của công ty cổ phần, người mua được cấp quyền mua một số lượng cổ phiếu nhất định của công ty tại một giá nhất định.
• Trái phiếu có tính năng mua lại: Là loại trái phiếu cho phép nhà phát hành mua lại toàn bộ hoặc một phần trước khi đến hạn thanh toán.

4. Có nên đầu tư trái phiếu không?

Để trả lời cho câu hỏi “Có nên đầu tư trái phiếu không” nhà đầu tư cần hiểu rõ những lợi ích và hạn chế khi đầu tư sản phẩm này

4.1. Lợi ích

• Mang lại một nguồn thu nhập ổn định: Trái phiếu có kỳ hạn cố định và lãi suất xác định, giúp nhà đầu tư thu được một nguồn thu nhập ổn định, không lo lắng về sự biến động của hoạt động công ty hay thị trường.
• Miễn thuế thu nhập cá nhân: Một số loại trái phiếu như Trái phiếu Chính phủ và Trái phiếu chính quyền địa phương được miễn thuế thu nhập cá nhân, giúp nhà đầu tư nhận được toàn bộ phần lãi suất mà không phải nộp thuế.
• Cơ hội kiếm lời khi thị trường suy thoái: Trong tình hình thị trường suy thoái, lãi suất thị trường giảm, lãi suất trái phiếu lại tăng mạnh, tạo ra cơ hội kiếm lời cao cho nhà đầu tư.
• Rủi ro đầu tư thấp: Khi trái phiếu đáo hạn, trái chủ nhận lại cả vốn và lãi suất, không mất vốn đầu tư. Ngay cả khi doanh nghiệp phá sản, trái chủ vẫn được ưu tiên thanh toán trước các cổ đông.
• Chuyển đổi linh hoạt: Trái chủ có thể chuyển nhượng, cầm cố, thế chấp trái phiếu. Một số loại trái phiếu có thể bán lại cho nhà phát hành, một số khác có quyền chuyển đổi thành cổ phiếu.

4.2. Hạn chế

• Bên cạnh những lợi ích, trái phiếu cũng mang theo một số rủi ro mà nhà đầu tư cần phải xem xét:
• Lợi tức không phụ thuộc vào kết quả kinh doanh: Lợi tức trái phiếu không phụ thuộc vào kết quả hoạt động kinh doanh của công ty. Điều này có thể là lợi ích khi công ty gặp khó khăn, nhưng cũng có thể là rủi ro khi công ty hoạt động tốt nhưng lợi tức vẫn không thay đổi.
• Khả năng tái đầu tư giới hạn: Khác với cổ phiếu, nhà đầu tư không có quyền tái đầu tư tự do lợi tức từ trái phiếu. Mua thêm trái phiếu đòi hỏi phải bỏ thêm tiền mà không nhận được giảm giá như khi tái đầu tư cổ phiếu.
• Ảnh hưởng của lãi suất thị trường: Trái phiếu thường có giá trị nghịch biến với lãi suất thị trường. Khi lãi suất giảm, giá trái phiếu thường tăng lên và ngược lại. Điều này có thể tạo ra biến động trong giá trị trái phiếu và ảnh hưởng đến thu nhập của nhà đầu tư.
• Rủi ro với trái phiếu không đảm bảo: Trong trường hợp công ty phát hành trái phiếu không đảm bảo và gặp khó khăn, việc thu hồi vốn ban đầu không được đảm bảo. Do đó, nhà đầu tư nên tập trung vào việc mua trái phiếu có tài sản đảm bảo để giảm thiểu rủi ro này.

5. Làm sao để mua và bán trái phiếu?

Để thực hiện mua và bán trái phiếu, bạn cần một tài khoản giao dịch chứng khoán. Việc đăng ký tài khoản khá đơn giản, có thể thực hiện trực tiếp tại sàn giao dịch chứng khoán ở các thành phố lớn như Hồ Chí Minh hoặc Hà Nội. Ngoài ra, các công ty chứng khoán cũng hỗ trợ khách hàng mở tài khoản để thực hiện giao dịch.

Sau khi có tài khoản, bạn có thể bắt đầu tìm đến danh mục trái phiếu và lựa chọn loại trái phiếu phù hợp với mình. Đối với các giao dịch chuyển nhượng, có thể thực hiện trực tiếp giữa các nhà đầu tư thông qua thỏa thuận về giá cũng như số lượng. Hoặc bạn cũng có thể bán lại trái phiếu cho tổ chức phát hành hoặc cho các công ty tài chính và ngân hàng có chính sách thu mua trái phiếu.

Trên đây là các thông tin cơ bản về khái niệm trái phiếu và giải thích các khái niệm liên quan. Trái phiếu bao gồm nhiều loại, mỗi loại có những ưu điểm và hạn chế riêng biệt. Hy vọng những thông tin này sẽ giúp nhà đầu tư hiểu rõ hơn về sản phẩm chứng khoán này, từ việc lựa chọn loại trái phiếu phù hợp đến việc sinh lời hiệu quả.